Historyk sztuki

4. Sztuka starożytnej Persji

Persja leży na dzisiejszej Wyżynie Irańskiej.

Najstarsze odkrycia pochodzą z IV tys. p.n.e. z Suzy, gdzie odnaleziono ceramikę w tzw. „stylu Suzy” – malowane ornamenty geometryczne i stylizowane postacie zwierząt.

Z 2 tys. p.n.e. pochodzą „brązy”- elementy końskich uprzęży, broń, biżuteria. Wiele tego typu wykopalisk odkryto w Lorestenie.

Ziggurat Perski z XIII w.p.n.e. jest to 5cio kondygnacyjna budowla otoczona podwójnym murem z 7 wejściami, jest to masywna budowla z licznymi komnatami, prowadzące do niej schody zbudowane były w systemie klatkowym (nie rampy jak w Mezopotamii). Ściany Zigguratu pokryte były glazurowaną terakotą.

od ok 2100 r.p.n.e. do VII w.p.n.e. – okres państwa Elam.

Okres Achemenidów

ok 550 r.p.n.e. nastąpił podbój Medów (od głównego miasta Media) przez perskiego władcę Cyrusa (ok. 590-529 p.n.e.), który ruszył także na Babilon i Lidię (starożytne państwo na terenie dzisiejszej Turcji).

Sztuka Perska była sztuką dworską, wpłynęły na nią sztuka Babilonu, Egiptu, Asyrii  Grecji. Dwa najważniejsze ośrodki tej sztuki to Ekbatana (dawna stolica Medii) oraz Pasargady które było stolicą Persji do czasów zbudowania Persepolis,  znajdują się tam ruiny pałacu i relief z portretem Cyrusa, zespół pałacowy otoczony był murem, zajmował duży teren pokryty roślinnością, składał się z propyleji – główne wejście w postaci okazałego budynku, apadana – sala audiencyjna z wieloma kolumnami oraz pałacu króla.

Do ważnych zabytków należy Grobowiec Cyrusa – wzniesiony na kamiennym 6cio stopniowym cokole z komorą grobową przykrytą dwuspadowym dachem, otoczony kolumnadą. Dariusz I Wielki (550-485 p.n.e.) rozpoczął budowę nowej stolicy – Persepolis (ok. 518 r.p.n.e. ) miasto znajduje się u stóp skały, otoczone murami, do wnętrza prowadzi rampa, ściany zdobione były reliefami o układzie pasowym przedstawiającymi pochód wasali oddających hołd królowi (Medowie w okrągłych nakryciach głowy a Persowie w prążkowanych tiarach)  . Za czasów Kserksesa I w murze wykuto bramę zwaną Bramą Wszystkich Ludów strzeżonej przez skrzydlate byki, za bramą wznosił się portyk wsparty na 4 kolumnach przechodziło się nim do sali hypostylowej (kolumnowej) znajdującej się na drugim tarasie – była to sala audiencyjna, zbdowana na planie kwadratu. Kolejna z sal, sala tronowa Kserksesa nazywana jest salą 100 kolumn, zbudowana na planie kwadratu, przykryta, drewnianym płaskim dachem. Oprócz pomieszczeń reprezentacyjnych w skład kompleksu wchodziły domy prywatne.

Kamienne kolumny perskie miały głowice w kształcie tzw. protomy, złożonej z dwóch zwierzęcych głów, poniżej głów znajdowały się woluty, trzon stał na bazach w kształcie dzwonu lub sześcianu.

Grobowce – wykute w skale budowle o 3kondygnacyjnej fasadzie, środkowa kondygnacja była najszersza, dolna część grobowca była gładka, górna zdobiona reliefami przedstawiającymi króla, stojącego przed ołtarzem podtrzymywany przez przedstawicieli narodów wskazuje na uskrzydloną tarczę symbol Ahuramazdy. Część środkowa to wejście do komnaty grobowej, było to proste pomieszczenie z wgłębieniem w posadzce na pochówek króla.

Najświetniejszy okres dynastii Achemidów został przerwany przez Aleksandra Macedońskiego, który podbił ziemie Persji w IV w.p.n.e.

Okres Seleucydów i Partów – trwał od III w.p.n.e. do  III w.n.e.

Dynastia Seleucydów wywodzi się od jednego z dowódców Aleksandra Macedońskiego,

Do najważniejszych zachowanych zabytków należą ruiny jońskiej świątyni w Nurabud, reliefy, monety. Widać silne wpływy greckie w sztuce.

Okres Sasanidów - trwał od połowy III w.n.e. do VII w.n.e. Ostatni etap sztuki perskiej, charakteryzuje się łączeniem sztuki tradycyjnej z wpływami wschodu i zachodu. Miasta budowane na planie koła lub prostokąta otoczone murami. Do budowy używano kamienia oraz cegły suszonej oraz wypalanej, architektura tego okresu cechuje się monumentalną formą i symetrią, pałace nadal zdobione są reliefami i mozaikami o układzie pasowym, nawiązujących do triumfu królów, wal i polowań. Pojawiają się malowidła ścienne oraz stiuki. Najsłynniejsze pałace znajdują się w Biszapurze, Sarwistanie i Firuzabadzie.

Dobrze rozwijało się malarstwo miniaturowe.